Polecamy
Odpowiedzialność międzynarodowego przewoźnika drogowego
23 sierpnia 2016
Ilona Świderska-Ćwik
Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR) sporządzona w Genewie dnia 19 maja 1956 r., ratyfikowana przez Polskę w 1962 r. (Dz.U.1962.49.238, dalej jako: „Konwencja” lub „CMR”) reguluje kwestię odpowiedzialności przewoźnika za całkowite lub częściowe zaginięcie towaru oraz jego uszkodzenie, w czasie pomiędzy przyjęciem ładunku a jego wydaniem. Zaznaczyć należy, iż CMR reguluje odpowiedzialność cywilną przewoźnika w transporcie międzynarodowym (jako że jest wielostronną konwencją międzynarodową o zasięgu ponadkontynentalnym)[1], natomiast w transporcie krajowym powyższą odpowiedzialność reguluje ustawa z dnia 15 listopada 1984 r. Prawo przewozowe (Dz.U.2015.915).
Podkreślić należy, iż przepisy Konwencji stosuje się tylko wówczas, gdy między stronami została zawarta ważna umowa przewozu. Ocena, czy doszło do zawarcia takiej umowy, powinna być dokonywana według właściwego prawa krajowego, znajdującego zastosowanie w danej sprawie. Jeżeli międzynarodowy przewóz towaru został wykonany pomimo braku ważnej umowy między stronami, Konwencja nie znajdzie zastosowania.[2]
Ponadto, CMR, zgodnie z art. 1 ust. 4, nie stosuje się także do:
- do przewozu wykonywanych na podstawie międzynarodowych konwencji pocztowych;
- do przewozu zwłok;
- do przewozów rzeczy przesiedlenia.
Zakres odpowiedzialności
Przewoźnik, dokonujący międzynarodowego transportu, zgodnie z art. 17 CMR, odpowiada za:
- całkowite lub częściowe zaginięcie towaru lub za jego uszkodzenie, które nastąpi w czasie między przyjęciem towaru a jego wydaniem,
- opóźnienie dostawy.
Z opóźnieniem terminu dostawy, według Konwencji, mamy do czynienia wtedy, kiedy towar nie został dostarczony w umówionym terminie lub, o ile nie umówiono terminu, jeżeli faktyczny czas trwania przewozu, uwzględniając okoliczności, a zwłaszcza przy przesyłkach drobnych czas niezbędny dla skompletowania pełnego ładunku w normalnych warunkach przekracza czas, jaki słusznie można przyznać starannym przewoźnikom (art. 19 CMR).
Natomiast o zaginięciu towaru można mówić wówczas, gdy po upływie terminu przewozu przewoźnik nie może wydać w miejscu przeznaczenia lub postawić do dyspozycji odbiorcy żadnego elementu z przyjętej do przewozu przesyłki, a niemożliwość ta wynika z ustania fizycznego władztwa nad towarem. Wedle art. 20 ust. 1 Konwencji osoba uprawniona może, bez dalszych dowodów, uważać towar za zaginiony, jeżeli nie został on wydany w ciągu trzydziestu dni po upływie umówionego terminu, a jeżeli terminu nie umówiono, w ciągu sześćdziesięciu dni po przyjęciu towaru przez przewoźnika.
Ponadto, na podstawie art. 2 Konwencji przewoźnik odpowiada, jak za swoje własne czynności i zaniedbania, za czynności i zaniedbania swoich pracowników i wszystkich innych osób, do których usług odwołuje się w celu wykonania przewozu, kiedy ci pracownicy lub te osoby działają w wykonaniu swych funkcji.
Zwolnienie od odpowiedzialności
Przewoźnik jest zwolniony od tej odpowiedzialności, jeżeli zaginięcie, uszkodzenie lub opóźnienie spowodowane zostało:
- winą osoby uprawnionej, jej zleceniem, nie wynikającym z winy przewoźnika,
- wadą własną towaru,
- okolicznościami, których przewoźnik nie mógł uniknąć i których następstwom nie mógł zapobiec.
Jednakże, przewoźnik nie może powoływać się, celem uwolnienia się od odpowiedzialności ani na wady pojazdu, którym się posługuje dla wykonania przewozu, ani na winę osoby lub pracowników osoby, u której pojazd wynajął.
Ponadto, przewoźnik, na mocy art. 17 ust. 4 Konwencji, jest zwolniony od swej odpowiedzialności, jeżeli zaginięcie lub uszkodzenie towaru, powstało ze szczególnego niebezpieczeństwa wynikającego z jednej lub kilku następujących przyczyn:
a) użycie pojazdów otwartych i nie przykrytych opończą, jeżeli to użycie było wyraźnie uzgodnione i zaznaczone w liście przewozowym;
b) brak lub wadliwe opakowanie, jeżeli towary, ze względu na swe naturalne właściwości, w razie braku lub wadliwego opakowania, narażone są na zaginięcie lub uszkodzenie;
c) manipulowanie, ładowanie, rozmieszczenie lub wyładowanie towaru przez nadawcę lub przez odbiorcę albo przez osoby działające na rachunek nadawcy lub odbiorcy;
d) naturalne właściwości niektórych towarów, mogące powodować całkowite lub częściowe ich zaginięcie albo uszkodzenie, w szczególności przez połamanie, rdzę, samoistne wewnętrzne zepsucie, wyschnięcie, wyciek, normalny ubytek lub działanie robactwa i gryzoni;
e) niedostateczność lub wadliwość cech lub numerów na sztukach przesyłki;
f) przewóz żywych zwierząt.
Odszkodowanie
Postanowienie art. 23 Konwencji określa wysokość odszkodowania należnego od przewoźnika w związku ze szkodą, polegającą na całkowitym albo częściowym zaginięciu towaru powierzonego mu do przewozu, jak też szkodą wywołaną opóźnieniem w przewozie. Wedle powyższego, jeżeli na podstawie postanowień Konwencji przewoźnik obowiązany jest zapłacić odszkodowanie za całkowite lub częściowe zaginięcie towaru, odszkodowanie to oblicza się według wartości towaru w miejscu i w okresie przyjęcia go do przewozu. Wartość towaru określa się według ceny giełdowej lub w razie jej braku według bieżącej ceny rynkowej, a w braku jednej i drugiej - według zwykłej wartości towarów tego samego rodzaju i jakości. Wyżej wymieniony przepis przewiduje zatem dwojakiego rodzaju ograniczenie, stanowiąc, że odszkodowanie nie może przekroczyć rynkowej wartości towaru, a ponadto wprowadzając kwotowy limit jego wysokości[3].
Zauważyć ponadto należy, że odszkodowanie nie może jednak przekraczać 8,33 jednostki rozrachunkowej za 1 kilogram brakującej wagi brutto. Przyjęty limit odnosi się do wagi brutto towaru, przez którą należy rozumieć wagę towaru wraz z opakowaniem. Przyjęcie takiego miernika powoduje, że wysokość odszkodowania jest niezależna od tego, czy towar, który doznał szkody, stanowił jedną sztukę czy też wiele sztuk.[4]
Jednocześnie, wyżej wymieniony przepis przewiduje, iż zwraca się cło i inne wydatki poniesione w związku z przewozem towaru, w całości w razie całkowitego zaginięcia i proporcjonalnie w razie częściowego zaginięcia.
Ponadto, w sytuacji opóźnienia dostawy, jeżeli osoba uprawniona udowodni, że wynikła stąd dla niej szkoda, przewoźnik obowiązany jest zapłacić odszkodowanie, które nie może przewyższyć kwoty przewoźnego.
Osoba uprawniona może żądać odsetek od kwoty odszkodowania. Odsetki te, w wysokości 5% rocznie, liczą się od dnia skierowania pisemnej reklamacji do przewoźnika, a jeżeli tej reklamacji nie było, od dnia wytoczenia powództwa sądowego. Jeżeli dane służące za podstawę do obliczenia odszkodowania nie są wyrażone w walucie państwa, gdzie żąda się zapłaty, przeliczenia dokonuje się według kursu dnia i miejsca wypłaty odszkodowania (art. 27 Konwencji).
Wartość towaru, a tym samym wysokość szkody, powinna zostać udowodniona przez osobę uprawnioną. W celu jej wykazania, jak wskazuje się w literaturze, osoba uprawniona może posłużyć się wszelkimi prawnie dopuszczalnymi środkami dowodowymi. W praktyce są to najczęściej faktury (rachunki), opinie rzeczoznawców, dokumenty celne zawierające wskazanie wartości przewożonych towarów, notowania z giełd towarowych, cenniki.[5]
Zaznaczyć dodatkowo należy, że osoba uprawniona, otrzymując odszkodowanie za zaginiony towar, może pisemnie zażądać, aby w razie odnalezienia towaru w ciągu roku po wypłacie odszkodowania zawiadomiono ją o tym niezwłocznie. Należy potwierdzić jej to żądanie na piśmie. W ciągu trzydziestu dni po otrzymaniu tego zawiadomienia może następnie żądać, aby towar został jej wydany za zapłatą należności wynikających z listu przewozowego i za zwrotem otrzymanego odszkodowania, po ewentualnym potrąceniu kosztów, które byłyby objęte tym odszkodowaniem i z zastrzeżeniem wszelkich praw do odszkodowania za opóźnienie dostawy.
Przedawnienie
Kwestię przedawnienia reguluje art. 32 Konwencji. Zgodnie z jego treścią, roszczenia, które mogą wyniknąć z przewozów, przedawniają się po upływie jednego roku. Jednak w przypadku złego zamiaru lub niedbalstwa, które według prawa obowiązującego sąd rozpatrujący sprawę uważane jest za równoznaczne ze złym zamiarem, termin przedawnienia wynosi trzy lata. Przedawnienie biegnie:
a) w przypadkach częściowego zaginięcia, uszkodzenia lub opóźnienia dostawy - począwszy od dnia wydania;
b) w przypadkach całkowitego zaginięcia - począwszy od trzydziestego dnia po upływie umówionego terminu dostawy, albo, jeżeli termin nie był umówiony - począwszy od sześćdziesiątego dnia po przyjęciu towaru przez przewoźnika;
c) we wszystkich innych przypadkach - począwszy od upływu trzymiesięcznego terminu od dnia zawarcia umowy przewozu.
Podsumowując, odpowiedzialność cywilną przewoźnika w transporcie międzynarodowym regulują postanowienia Konwencji. Trzeba mieć jednak na uwadze, iż CMR zawiera także ograniczenia, tj. regulacje zwalniające z odpowiedzialności przewoźnika za całkowite lub częściowe zaginięcie towaru oraz jego uszkodzenie.
Przed zawarciem umowy przewozu warto upewnić się, czy dany przewoźnik posiada dodatkowo ubezpieczenie OC (jako że nie jest ono obowiązkowe) oraz zapoznać z jego ogólnymi warunkami, bowiem także one mogą zawierać szereg wyłączeń bądź ograniczeń w zakresie odpowiedzialność cywilnej przewoźnika. Zazwyczaj jednak, ubezpieczeniem objęte są szkody powstałe w wyniku niewykonania lub nienależytego wykonania umowy przewozu towarów w drogowym transporcie międzynarodowym, odpowiedzialność cywilna przewoźnika za szkody w towarze powstałe od przyjęcia go do przewozu, aż do wydania odbiorcy oraz z tytułu opóźnienia w przewozie.
Ilona Świderska-Ćwik
Radca Prawny, KPRF Law Office
Foto: KPRF Law Office
Foto: KPRF Law Office
O autorze: radca prawny, absolwentka Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku. Specjalizuje się w prowadzeniu postepowań sadowych i arbitrażowych, ze szczególnym uwzględnieniem mediacji oraz polubownego rozwiązywania sporów. W KPRF Law Office odpowiedzialna za obsługę Klientów z zagadnień prawa procesowego, obsługi korporacyjnej i prawa podatkowego, a także likwidacją skomplikowanych roszczeń o odszkodowania majątkowe. Doświadczenie zdobywała pracując na stanowisku Inspektora Urzędu Skarbowego oraz w jednej z czołowych polskich kancelarii odszkodowawczych.
[1] Ambrożuk Dorota, Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR). Komentarz, LEX, 2015.
[2] Ambrożuk Dorota, Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR). Komentarz, LEX, 2015.
[3] Ambrożuk Dorota, Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR). Komentarz, LEX, 2015.
[4] Ambrożuk Dorota, Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR). Komentarz, LEX, 2015.
[5] Ambrożuk Dorota, Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR). Komentarz, LEX, 2015.
